بازخوانی سیاستنامه؛ در باب دادخواهی از مظلومان

می گوید، حاکم شهر را بایسته است تا اندر مباحث قضا و قضاوت، خودی نشان دهد و دست به کارهای سمبلیک هم شود تا که دیگران ببینند او سر به راه است و هوشیار. بدین واسطه اهل خلاف و نارستگاری حساب کارهای خود را خواهند داشت و کمتر دست از پا خطا می کنند چرا که حاکم شهر هوشیار است و به ندای مظلومان رسیدگی می کند.

«چاره نیست پادشاه را از آنکه هر هفته ای دو روز به مظالم بنشیند، و داد از
بیدادگر بستاند، و انصاف بدهد، و سخن رعیت به گوش خویش بشنود بی واسطه ای، و چند
قصه که مهمتر بُوَد باید که عرضه کنند و در هر یکی مثالی دهد، که چون این خبر در
مملکت پراکنده شود که خداوند جهان، متظلمان و دادخواهان را، در هفته ای دو روز، پیش
خویش می خواند و سخن ایشان می شنود، همه ظالمان بشکوهند و دستها کوتاه دارند، و کس
نیارد بیدادی کردن و دست درازی کردن از بیم عقوبت.» (فصل چهارم - سطور ۱ تا
۷)

از منظر دیگری نیز ضرورت این عملِ حاکم را توجیه می کند و آن اینکه: «گماشتگان این زمان ... از بهر دیناری حرام، باک ندارند که ده حرام را حلال گردانند و ده حق را باطل کنند و هیچ عاقبت را ننگرند.» (فصل شسم، سطور ۴۵ و ۴۶) بنابراین نمایشهای نمادین حاکم در سطح اجتماع هم برای عبرت بدکاران لازم است هم حساب کار به دست آوردن از جانب زیردستان.

دادگری اما تنها برای سفت شدن پایه های حکومت حاکم نیست بلکه به اعتقاد نظام الملک بخشی «احتیاط از بهر جواب آن جهان» هم هست.

«اسماعیل بن احمد [سامانی] را عادت چنان بود که آن روز که سرما سخت بودی و برف
بیشتر آمدی، تنها برنشستی و به میدان آمدی، تا نماز پیشین، بر پشت اسب بودی. گفتی:
"باشد که متظلمی به درگاه آید و حاجتی دارد و او را نفقاتی و مسکنی نبود و چون به
عذر برف و سرما ما را نبیند، مقام کردن و تا به ما رسیدن بر وی دشوار گردد، و چون
بداند که ما اینجا ایستاده ایم بیاید و کار خویش بگزارد و به سلامت برود."» (فصل
هفتم - سطور ۱ تا ۶)

چاپ مطلب